خلال قرن يازدهم / هفدهم تحول شايان توجهى از سر گذراندند ، وامىنهيم . البته اين بدان معنا نيست كه از صحبت درباره مالياتهاى منظم دست بكشيم . در اين قلمرو جزيه نيز بايد بررسى شود كه ماليات سرانه قرآنى براى غيرمسلمانان بود . اين ماليات شامل كليميان و مسيحيان - چه بومى و چه بيگانه ( ازجمله اروپاييان ) مىشد . اصل اساسى جزيه مبتنى براين بود كه هر ذمى بالغ مرد بايد مبلغى ويژه به عنوان ماليات سالانه بپردازد . ميزان جزيه هم مثل ساير مالياتها مكان‌به‌مكان و زمان به‌زمان فرق مىكرد . مثلا در ميانه قرن يازدهم / هفدهم ارمنيان و كليميان مشمول ماليات جزيه ، بايد سالانه معادل يك مثقال طلا ( يعنى 69 / 4 گرم ) بپردازند . دومان كه در اين مورد مرهون اطلاعات او هستيم ، مىگويد كه اين ماليات خراج و يا جزيه ناميده مىشود و اين اشاره جالبى از چگونگى آگاهى اندك مقامات دولتى راجع به ويژگى اصلى ماليات جزيه است « 1 » . از يكى از فرمانهاى شاه سليمان در سال 1094 / 1683 برمىآيد كه جزيه قرآنى ارمنيان جلفا در جنوب اصفهان با نرخ يكسان و مختص مردان جامعه ارمنى محاسبه مىشد و اين محاسبه را كلانتر ارمنيان جلفا با كمك كدخدايان ( رؤساى محلات ، ريش‌سفيدان ) انجام مىداد « 2 » . اين رويه با رويه تخصيص نرخ يكسان ماليات بنيچه تطابق داشت كه پيشتر بدان توجه كرديم . در آن زمان ميزان جزيه جلفا بالغ بر 580 تومان مىشد . در ايام سلطنت شاه عباس اول ميزان آن فقط 180 تومان بود كه حاكى از ميزان پايين ماليات ارمنيان جلفا در آن روزگار است ؛ چون مىخواستند ارمنيان در جلفا اسكان بگزينند . عوائد شاه صفى ( 52 - 1038 / 42 - 1629 ) جانشين شاه عباس اول از جزيه به 260 تومان رسيد . درآمد جزيه جلفا در نيمه دوم قرن هفدهم در اختيار ملكه مادر قرار گرفت « 3 » . از فرمان سابق‌الذكر برمىآيد كه در اين روزگار جزيه يكى از بازرگانان ثروتمند ارمنى و پنج پسران او كمتر از 35 تومان نبود . افراد ذمّى ، به غيراز جزيه مجبور بودند مالياتهاى ديگر هم بپردازند . در قانون اوزون حسن ميزان بعضى از مالياتهاى مشمول مسيحيان بالا رفته است و مىدانيم كه در قرن شانزدهم ميزان ماليات بالاترى به تجار و صنعتگران مسيحى نسبت به همقطاران مسلمان آنان بسته مىشد ( به اين مسأله پيشتر پرداخته شد ) . در زمان شاه عباس اول يك كلنى ارمنىنشين عظيم در جلفا به وجود آمد . تخفيفى كه شاه عباس به ارمنيان اين شهر در مورد ماليات قايل شد ، پس از مرگ او چندان نپاييد . ارمنيان ( مسيحيان ) جلفا در اواخر قرن هفدهم از تحميلات مالياتى و ساير موازين تحميلى آسيب ديدند . يك تحميل مضاعف ديگر بر ارمنيان پيشه‌ور جلفا اين بود كه از آنان بيشتر از

--> ( 1 ) - دومان ، ص 46 . ( 2 ) - بوسه ، Untersuchungen ، سند شماره 20 . ( 3 ) - شاردن ، جلد 8 ، ص 114 ؛ بوسه ، Untersuchungen ، ص 139 ؛ هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » . ص 182 ؛ كمپفر ، ص 68 .